Cách khử mùi cơ thể: những gì thực sự hiệu quả

Mùi cơ thể hình thành thế nào

Có hai loại tuyến mồ hôi và chỉ một loại liên quan đến mùi.

Cơ chế hóa học nay đã được biết đến tận enzyme. Mồ hôi apocrine mang một phân tử tiền chất không mùi (Cys-3M3SH). Vi khuẩn ở nách Staphylococcus hominis cắt phân tử này bằng enzyme PatB, giải phóng thioalcohol, tiêu biểu là 3M3SH — những hợp chất chứa lưu huỳnh mà mũi người nhận ra ở nồng độ cực nhỏ. Nhóm nghiên cứu Đại học York xác định enzyme này năm 2020. Nói cách khác, “mùi cơ thể” là kết quả của một công việc rất đặc thù do một vài loài vi khuẩn thực hiện.

Cộng thêm Corynebacterium, loài cắt các acid béo thành những mảnh có mùi hắc.

Vì sao có người không bao giờ có mùi: manh mối từ ráy tai

Một gene duy nhất, ABCC11, quyết định đồng thời loại ráy tai và việc có mùi nách hay không:

• Ráy tai ướt, dính, màu vàng nâu → tuyến apocrine hoạt động mạnh → có thể có mùi.
• Ráy tai khô, bong vảy, xám trắng → bài tiết rất ít → mùi rõ rệt thường không hình thành.

Đây không phải kinh nghiệm dân gian: trong số bệnh nhân đến khám vì mùi nách, 98,7 % mang kiểu gene tương ứng với ráy tai ướt, trong khi kiểu gene này chỉ có ở khoảng một phần ba dân số chung được nghiên cứu. Allele “khô” phổ biến ở các quần thể Đông Á và hiếm ở người gốc Âu, gốc Phi.

Hãy dùng nó như một manh mối: nếu ráy tai của bạn khô mà vẫn có mùi rõ, nguồn gốc nhiều khả năng không phải nách — hãy xem lại bàn chân, vùng bẹn, da đầu, quần áo, hoặc một nguyên nhân y khoa.

Làm sao biết mình có mùi?

Bạn không ngửi được mùi của chính mình vì mũi ngừng ghi nhận một kích thích cố định (thích nghi khứu giác). Cách hiệu quả:

1. Thử bằng khăn giấy. Ép một tờ khăn giấy sạch, không hương vào nách 5-10 giây, lấy ra, đợi vài phút rồi ngửi. Khoảng nghỉ giúp mũi “khởi động lại”.
2. Thử bằng áo thun. Cho chiếc áo mặc cả ngày vào túi ni lông, mở ra sau 15-20 phút.
3. Thử vào buổi sáng. Trước khi tắm, ngửi gối và bộ đồ ngủ.
4. Hỏi một người thẳng thắn. Vẫn là cách đáng tin nhất.

Kế hoạch 24 giờ

1. Tắm hai lần mỗi ngày với xà phòng hoặc sữa tắm. Chỉ nước là không đủ — vi khuẩn nằm trong lớp dầu. Tập trung vào nách, bẹn và bàn chân.
2. Lau thật khô. Da ẩm là môi trường lý tưởng của vi khuẩn, nhất là kẽ ngón chân và các nếp gấp.
3. Bôi chất chống tiết mồ hôi vào buổi tối (chi tiết bên dưới).
4. Mặc quần áo sạch. Chiếc áo của hôm qua vẫn mang vi khuẩn dù trông sạch.
5. Đổi loại vải: cotton, len, lụa hoặc vải thể thao thoát ẩm thật sự.
6. Thay tất hai lần mỗi ngày và để giày nghỉ trọn một ngày.
7. Cắt ngắn lông nách. Lông giữ mồ hôi và vi khuẩn lại trên bề mặt.
8. Hôm đó giảm tỏi, gia vị nồng và rượu bia.

Với phần lớn mọi người, chừng đó đã tạo khác biệt rõ trong vài ngày. Nếu không, vấn đề thường nằm ở lựa chọn sản phẩm — hoặc ở một nguyên nhân bên dưới.

Lăn khử mùi hay chất chống tiết mồ hôi? Không phải một thứ

Người có vấn đề mùi thật sự thường cần chất chống tiết mồ hôi. Chỉ dùng lăn khử mùi thì nguồn thức ăn của vi khuẩn vẫn còn nguyên.

Hai lưu ý nữa: không cần rửa da trước khi bôi (đôi khi còn gây kích ứng thêm), và bôi lên da đang đổ mồ hôi là lãng phí sản phẩm. Nếu bị kích ứng, giãn khoảng cách giữa các lần bôi và hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ.

Khi sản phẩm thông thường chưa đủ

• Bước 1
  Chất chống tiết mồ hôi nồng độ cao hoặc theo đơn. Nhôm chloride (thường dung dịch 20 %) là bước leo thang quen thuộc. Hiệu quả thường thấy sau 1-2 tuần; tác dụng phụ hay gặp là khô và kích ứng da.
• Bước 2
  Điện di ion. Chủ yếu cho lòng bàn tay và bàn chân: dòng điện cường độ thấp trong nước nông. Mỗi lần 20-30 phút, ban đầu hằng ngày hoặc cách 2-5 ngày, sau đó mỗi tuần một lần để duy trì.
• Bước 3
  Tiêm botulinum toxin. Chặn tín hiệu thần kinh đến tuyến mồ hôi. Mồ hôi giảm trong 7-10 ngày; hiệu quả kéo dài 3-10 tháng ở nách và tay, 3-6 tháng ở chân.
• Bước 4
  Thuốc uống. Được cân nhắc khi mồ hôi nhiều ở nhiều vùng. Tác dụng phụ thường gặp nhất là khô miệng; do giảm tiết mồ hôi nên nguy cơ quá nóng tăng lên trong thời tiết nóng.
• Lựa chọn cuối
  Phẫu thuật. Vùng đã mổ ngừng ra mồ hôi, nhưng cơ thể bù trừ bằng cách ra mồ hôi ở nơi khác. Vì vậy ít khi được chọn.

Sữa tắm diệt khuẩn có giúp ích không?

Ngắn gọn: giảm mùi, không giảm mồ hôi.

Chlorhexidine là chất sát khuẩn, làm giảm số lượng vi khuẩn trên da. Vì vi khuẩn tạo ra mùi nên ít vi khuẩn đồng nghĩa với ít mùi. Trong da liễu, chứng mùi cơ thể (bromhidrosis) được xử lý theo đúng logic này: xà phòng sát khuẩn và sản phẩm rửa chứa benzoyl peroxide hạn chế vi khuẩn phân giải dịch apocrine. Kẽm pyrithione thuộc cùng nhóm.

• Làm được: giảm tải lượng vi khuẩn và giảm mùi rõ rệt. Kết hợp với chất chống tiết mồ hôi thì hai mắt xích cùng bị cắt.
• Không làm được: không thay đổi lượng mồ hôi.
• Lưu ý: tránh mắt và tai; dùng kéo dài có thể gây khô, kích ứng, hiếm khi dị ứng. Benzoyl peroxide làm phai màu vải — hãy dùng khăn trắng.
• Dùng như sản phẩm rửa: để một lát rồi xả sạch, không để lại trên da.

Quần áo và giặt giũ: mắt xích hầu như ai cũng bỏ qua

Cùng một người, cùng một ngày, có thể có mùi khác nhau với hai chiếc áo. Điều này đã được đo đạc.

Tại Đại học Ghent, 26 người tham gia một buổi đạp xe trong nhà với áo thun polyester hoặc cotton. Áo được giữ 28 giờ rồi một hội đồng đánh giá mùi độc lập cho điểm: áo polyester nặng mùi hơn hẳn. Nguyên nhân thuộc về vi sinh — trên polyester, Micrococcus trở nên chiếm ưu thế; đây là nhóm vi khuẩn biến acid béo và acid amin thành các hợp chất nhỏ có mùi khó chịu. Trên cotton thì không.

• Hằng ngày: cotton, len, lụa. Len ít mùi hơn polyester ngay cả ở đồ thể thao.
• Không mặc lại đồ tập và không để đồ ẩm trong túi.
• Giặt nước lạnh (từ 30 °C trở xuống) không diệt vi khuẩn một cách chắc chắn. Ngâm những món cứng đầu một giờ trong bốn phần nước và một phần giấm trắng, hoặc thỉnh thoảng giặt ở 60 °C nếu nhãn cho phép.
• Giảm nước xả vải: phần còn lại bám lên sợi tổng hợp và giữ mùi.
• Để máy giặt thông thoáng. Máy đóng kín tích tụ vi khuẩn rồi truyền sang đồ sạch.
• Vết ố vàng và cứng ở nách là hỗn hợp mồ hôi, chất chống tiết mồ hôi và cặn bột giặt, giữ mùi rất tốt: chà bằng hỗn hợp baking soda trước khi giặt.

Ăn uống có thực sự làm đổi mùi không?

Có, nhưng ít hơn người ta tưởng. Hợp chất lưu huỳnh trong một số thực phẩm theo máu đi khắp cơ thể rồi thoát ra qua mồ hôi và hơi thở:

Nhìn nhận thực tế: thực phẩm thay đổi tính chất và cường độ của mùi, không thay đổi việc có mùi hay không. Giảm tỏi và rượu trong 24 giờ trước một cuộc gặp quan trọng là hợp lý; nhưng chỉ ăn uống thì không giải quyết được. Uống nước cũng không “rửa trôi” mùi.

Mùi đến từ đâu?

• Nách. Trung tâm của tuyến apocrine. Bộ ba chuẩn: chất chống tiết mồ hôi, lông cắt ngắn, vải tự nhiên.
• Bàn chân. Mồ hôi eccrine trong giày kín và ẩm. Thay tất hai lần mỗi ngày, để giày nghỉ 24 giờ, rắc baking soda bên trong, lau khô kẽ ngón. Nếu dai dẳng, hãy nghĩ đến tiêu sừng lõm (những lỗ nhỏ ở lòng bàn chân).
• Vùng bẹn. Nếp gấp và độ ẩm. Rửa hằng ngày, lau khô kỹ, mặc đồ lót cotton; không bôi chất chống tiết mồ hôi ở đây.
• Da đầu và tóc. Tóc giữ mùi khói thuốc và thức ăn bên cạnh bã nhờn của chính nó.
• Rốn và dưới ngực. Hai nếp gấp hay bị quên: lau bằng khăn có xà phòng rồi làm khô.
• Miệng. Thứ bị cho là mùi cơ thể đôi khi là hơi thở. Chải mặt sau của lưỡi thôi đã tạo khác biệt.

Vì sao ở nam giới mùi thường rõ hơn

1. Hoạt động của tuyến apocrine tăng theo testosterone: mùi trở nên rõ sau tuổi dậy thì.
2. Lông rậm hơn giữ mồ hôi ở bề mặt và cho vi khuẩn nhiều diện tích hơn.
3. Lượng mồ hôi trung bình cao hơn.

Vì thế ba việc hữu ích nhất cũng tương ứng: chuyển sang chất chống tiết mồ hôi, cắt ngắn lông nách, đổi loại vải. Thêm vào đó: súc rửa râu sau bữa ăn và đi luân phiên hai đôi giày.

Ở nữ giới: chu kỳ, thai kỳ và mãn kinh

• Chu kỳ kinh nguyệt: lượng mồ hôi và khả năng cảm nhận mùi thay đổi quanh thời điểm rụng trứng và trước kỳ kinh.
• Thai kỳ: ra mồ hôi nhiều hơn và khứu giác nhạy hơn — nhiều phụ nữ lần đầu nhận ra mùi của chính mình vào giai đoạn này.
• Mãn kinh: cơn bốc hỏa gây ra mồ hôi đột ngột và nhiều; mùi là hệ quả của điều đó.
• Biện pháp tránh thai nội tiết và một số thuốc cũng làm thay đổi việc tiết mồ hôi.

Mùi nặng và dai dẳng: nguyên nhân y khoa

Nếu bạn dùng đúng sản phẩm theo đúng cách mà mùi vẫn còn, câu chuyện không còn là vệ sinh mà là chẩn đoán.

Erythrasma là nhiễm khuẩn nông ở da do Corynebacterium minutissimum, tạo các mảng nâu đỏ bong vảy mịn ở nách, bẹn, dưới ngực và kẽ ngón chân, kèm mùi rõ. Có một mẹo chẩn đoán gọn gàng: dưới đèn Wood, tổn thương phát huỳnh quang màu đỏ san hô, do vi khuẩn sinh porphyrin. Điều trị bằng kháng sinh bôi hoặc uống — mùi này biến mất nhờ đơn thuốc, không phải nhờ lăn khử mùi.

Trimethylaminuria (“hội chứng mùi cá”) do enzyme FMO3 hoạt động kém. Trimethylamine từ thực phẩm giàu choline không được phân giải và thoát ra qua mồ hôi, hơi thở và nước tiểu. Không có cách chữa khỏi, nhưng triệu chứng giảm khi hạn chế trứng, nội tạng, các loại đậu, rau họ cải, đậu nành và một số hải sản, dưới hướng dẫn chuyên môn.

Cách tự nhiên: phèn chua và những thứ khác

Thơm, chứ không chỉ là hết mùi

1. Trước hết hãy khử mùi. Nước hoa không che được mùi cơ thể; nó hòa lẫn vào đó.
2. Xếp lớp trong cùng một dòng hương: sữa tắm → dưỡng thể → xịt nhẹ. Dưỡng thể cho hương chỗ bám; da khô nhả hương rất nhanh.
3. Xịt vào các điểm mạch đập (cổ tay, hai bên cổ, khuỷu tay trong) và không chà xát.
4. Đừng quên tóc và quần áo. Phần lớn những gì một căn phòng cảm nhận được đến từ vải.
5. Thay ga gối mỗi tuần. Nguồn “mùi buổi sáng” thường nằm ở gối.
6. Ít mà hơn. Trong không gian kín, quá nhiều hương gây khó chịu chẳng kém gì vấn đề ban đầu.

Mười hai lỗi thường gặp

1. Bôi chất chống tiết mồ hôi buổi sáng lên da ẩm.
2. Nhầm lăn khử mùi với chất chống tiết mồ hôi.
3. Dùng nước hoa để che mùi.
4. Chỉ tắm bằng nước.
5. Lau người không kỹ.
6. Mặc lại quần áo, nhất là đồ tổng hợp.
7. Đi cùng một đôi giày mỗi ngày.
8. Dùng baking soda, chanh, giấm nguyên chất và thường xuyên.
9. Bỏ chất chống tiết mồ hôi sau ba ngày.
10. Tin rằng tẩy sạch lông sẽ hết mùi.
11. Xem mùi dai dẳng là do kém vệ sinh.
12. Hoảng hốt vì mùi của trẻ ở tuổi dậy thì.

Câu hỏi thường gặp

Làm sao khử mùi cơ thể? Ba hướng cùng lúc: ít vi khuẩn hơn (tắm hai lần mỗi ngày với xà phòng, thêm sản phẩm diệt khuẩn nếu cần), ít mồ hôi hơn (chất chống tiết mồ hôi bôi buổi tối) và vải tốt hơn (cotton hoặc len sạch). Phần lớn thấy khác biệt rõ trong 1-2 tuần.

Cái gì khử mùi cơ thể hiệu quả nhất? Cặp đôi hiệu quả nhất là chất chống tiết mồ hôi + sản phẩm rửa diệt khuẩn, kèm quần áo sạch bằng sợi tự nhiên. Nước hoa không khử được.

Vì sao mồ hôi có mùi? Nó không có mùi. Vi khuẩn trên da, đặc biệt là Staphylococcus hominis, phân giải các tiền chất không mùi trong mồ hôi apocrine và giải phóng thioalcohol chứa lưu huỳnh.

Bôi chất chống tiết mồ hôi khi nào? Buổi tối, trước khi ngủ, trên da khô. Khi đó mồ hôi ít nhất nên muối nhôm mới tạo được nút chặn. Tắm buổi sáng không làm mất tác dụng.

Bao lâu thì có tác dụng? Thường 1-2 tuần. Mỗi tối cho đến khi kiểm soát được, sau đó một đến hai lần mỗi tuần.

Khác nhau giữa lăn khử mùi và chất chống tiết mồ hôi? Lăn khử mùi nhắm vào mùi; chất chống tiết mồ hôi dùng muối nhôm để giảm lượng mồ hôi. Nếu mùi là vấn đề thật sự, thường cần loại thứ hai.

Phèn chua có chứa nhôm không? Có. Phèn chua là nhôm kali sulfat, tức một muối nhôm. Nó cũng không phải chất chống tiết mồ hôi.

Phèn chua có hiệu quả không? Nó ức chế vi khuẩn bề mặt nên giảm mùi, nhưng không giảm lượng mồ hôi.

Nhôm trong sản phẩm khử mùi có hại không? Viện BfR của Đức kết luận năm 2020, dựa trên các nghiên cứu trên người, rằng hấp thu qua da thấp hơn nhiều so với ước tính và tác hại do dùng hằng ngày là khó xảy ra.

Chlorhexidine có giúp ích không? Gián tiếp: ít vi khuẩn thì ít mùi. Không giảm mồ hôi. Dùng như sản phẩm rửa và tránh mắt, tai.

Làm sao biết mình có mùi? Mũi quen với mùi của chính mình. Ép khăn giấy sạch vào nách, đợi vài phút rồi ngửi; hoặc cho áo mặc cả ngày vào túi và mở ra sau 15-20 phút.

Vì sao mùi cơ thể thay đổi? Dậy thì, nội tiết, chu kỳ kinh, thai kỳ, mãn kinh, ăn uống, căng thẳng, cân nặng, thuốc và một số bệnh đều làm thay đổi cả cường độ lẫn tính chất.

Vì sao có người không có mùi? Một biến thể duy nhất của gene ABCC11 quyết định loại ráy tai và mức bài tiết apocrine. Người có ráy tai khô thường không phát sinh mùi rõ.

Nam giới khử mùi cơ thể thế nào? Vẫn ba bước đó, làm đều đặn: chất chống tiết mồ hôi buổi tối, lông nách cắt ngắn, vải tự nhiên.

Mùi cơ thể rất nặng thì sao? Hãy dùng đúng sản phẩm trong hai tuần. Không kết quả thì đi khám: chất chống tiết mồ hôi theo đơn, điện di ion, botulinum toxin, thuốc uống.

Vì sao mùi của tôi không hết? Hai nguyên nhân hay bị bỏ sót nhất là erythrasma (phát huỳnh quang đỏ san hô dưới đèn Wood) và trimethylaminuria. Đái tháo đường, bệnh gan thận, cường giáp và một số thuốc cũng có thể là nguyên nhân.

Tôi có mùi cá, vì sao? Mùi cá không hết khi tắm có thể là dấu hiệu của trimethylaminuria. Hãy đi khám để được chẩn đoán và hướng dẫn ăn uống.

Loại vải nào ít mùi nhất? Cotton, len và lụa. Trong một nghiên cứu, áo polyester mặc khi tập và giữ 28 giờ có mùi tệ hơn hẳn áo cotton.

Làm sao hết mùi ở đồ tập? Ngâm một giờ trong bốn phần nước và một phần giấm trắng trước khi giặt, giảm nước xả, thỉnh thoảng giặt ở 60 °C nếu nhãn cho phép, và không để đồ ẩm trong túi.

Cạo lông nách có hết mùi không? Giảm chứ không hết. Cắt ngắn thường tốt hơn cạo, vì kích ứng do dao cạo có thể làm tăng lượng vi khuẩn.

Làm sao hết mùi chân? Rửa và lau khô hai lần mỗi ngày kể cả kẽ ngón, thay tất hai lần mỗi ngày, để giày nghỉ 24 giờ và rắc baking soda bên trong.

Trẻ em có mùi cơ thể có bình thường không? Tuyến apocrine hoạt động từ tuổi dậy thì nên mùi ở giai đoạn đó là điều bình thường. Nếu xuất hiện rất sớm, hãy đi khám.

Nguồn

1. NHS — Body odour (BO). https://www.nhs.uk/conditions/body-odour-bo/
2. NHS — Excessive sweating (hyperhidrosis). https://www.nhs.uk/conditions/excessive-sweating-hyperhidrosis/
3. American Academy of Dermatology — Hyperhidrosis: diagnosis and treatment. https://www.aad.org/public/diseases/a-z/hyperhidrosis-treatment
4. Rudden M. và cs., Scientific Reports (2020). https://www.nature.com/articles/s41598-020-68860-z
5. Đại học York — Life in the pits: the key enzyme behind BO. https://www.york.ac.uk/news-and-events/news/2020/research/enzyme-body-odour/
6. Nakano M. và cs. — Axillary osmidrosis and the ABCC11 gene. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2731057/
7. Callewaert C. và cs., Applied and Environmental Microbiology (2014). https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4178636/
8. International Hyperhidrosis Society — Antiperspirant basics. https://www.sweathelp.org/hyperhidrosis-treatments/antiperspirants/antiperspirant-basics.html
9. DermNet — Erythrasma. https://dermnetnz.org/topics/erythrasma
10. Cleveland Clinic — Trimethylaminuria. https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/22356-trimethylaminuria-fish-odor-syndrome
11. BfR — Nhôm trong sản phẩm chống tiết mồ hôi: đánh giá lại năm 2020. https://www.bfr.bund.de/de/fragen_und_antworten_zur_bfr_neubewertung_vom_20__juli_2020_von_aluminium_in_antitranspirantien-252646.html
12. EMA / HMPC — Assessment report on Salvia officinalis L., folium. https://www.ema.europa.eu/en/documents/herbal-report/final-assessment-report-salvia-officinalis-l-folium-and-salvia-officinalis-l-aetheroleum-revision-1_en.pdf